पिकाच्या उत्पादन वाढीसाठी पीक पोषक अन्नद्रव्य फवारणीचे महत्व व ती कशी वापरावीत. (लेख क्रमांक २४)

तक्ता१: फवारणीद्वारेदिलेलीअन्नद्रव्येपानांद्वारेशोषणाचाकालावधी.

तक्ता२:  पिकांमध्येअन्नद्रव्यांचीवहनशीलता

• तेपाण्यामध्येविद्राव्यअसलेपाहिजे.
• पानावरीलमेणचटक्युटिकल(cutical) च्याथरांमधूनआतशिरण्याचीक्षमताअसलीपाहिजे. म्हणजेचपाण्याचाअवरोधकरणाऱ्याथरामधूनजाण्याचीक्षमताअसलीपाहिजे. 
• क्युटिकल(cutical) चाथरवपर्णरंध्र (Stomata ) यामधूनशिरण्यासाठीत्याचाआकारअतिशयसूक्ष्मअसलापाहिजे. 

जमिनीप्रमाणेचपानावरदेखीलधनआयनविनिमयक्षमताअसते. सर्वसाधारणउपजाउजमिनीचाधनआयनविनिमयक्षमता१०-२० m.e./ १०० g DM असते. याबाबतइटलीतीलकॅथॉलिकयुनिव्हर्सिटीचेप्राध्यापकफ्रीगोनीयांनीकामकेलेअसूनवाईनसाठीच्याद्राक्षवेलमधीलपानांचीधनआयनविनिमयक्षमता (६६. ७  m.e./ १०० g DM) म्हणजेचजमिनीपेक्षा३-४पटजास्तीआहे. याचाअर्थपिकेमोठ्याप्रमाणातअन्नद्रव्यपानवाटेघेउशकतात.

तक्ता३: विविधपिकांचीपानेवत्यांचीधनआयनविनिमयक्षमता.

पानांद्वारेसेंद्रियतसेचअसेंद्रियघटकस्वीकारलेजाउशकतात. नत्र, स्फुरद, पालाशयांचीएकूणगरजजास्तअसल्यामुळेतीजमिनीद्वारेचजास्तीतजास्तप्रमाणातदेणेयोग्यठरते. वत्यांचावापरतातडीचीगरजभागवण्यासाठीकेलाजाऊशकतो. फवारणीद्वारेसूक्ष्मअन्नद्रव्याचाप्रभावीपणेउपयोगमात्रकरतायेतो.

पीकपोषकअन्नद्रव्येविविधस्वरूपातउपलब्धअसतातमात्रत्यातीलसक्रियघटकसमप्रमाणअसलातरीकाहीस्वरूपातीलअन्नद्रव्येपानांवाटेसहजप्रवेशकरूशकतातवलागूपडतात. याउलटकाहीस्वरूपातीलअन्नद्रव्येपेशींनाइजापोहचवूनजळसारखीलक्षणेदाखवतात. काहीअन्नद्रव्येतीव्रस्वरूपातवापरतायेतातज्यामुळेएककिंवादोनफवाऱ्यातकमतरताभरूनकाढतात. काहीसूक्ष्मअन्नद्रव्यांबरोबरहानीकारकजोड-घटकअसतातज्यामुळेत्यांचावापरनाजूकअवस्थेतकरतायेतनाही. अथवात्यापासूनपुढीलदुष्परिणामालातोंडद्यावेलागते.

फवारणीद्वारेखाते /सूक्ष्मअन्नद्रव्येवापरतानाखताचेसॉल्टइंडेक्स (Salt Index) तसेचत्यातजोड-घटकम्हणूननायट्रेट, सल्फेट, क्लोराईडउपस्थितअसल्यासत्याचेप्रमाणमाहितीअसणेगरजेचेआहे.

सॉल्टइंडेक्स (Salt Index)  मुळेपरासरणदाब (ऑस्मॉटिकप्रेशर) वाढते. म्हणजेचसॉल्टचेप्रमाणजास्तीअसेलत्याभागाकडेपाणीओढलेजातेवतीव्रपरिस्थितीमध्येतेथीलपेशीमृतहोतात.

बाजारातमिळणारीसूक्ष्मअन्नद्रव्येवेगवेगळ्यास्वरूपात, तसेचवेगवेगळ्यातीव्रतेतउपलब्धअसतात. अनेकवेळातीचिलेटेडकिंवाकॉम्पलेक्स्डस्वरूपातअसतात. चिलेटेडस्वरूपातीलसूक्ष्मअन्नद्रव्येजमिनीमधूनदेण्यासाठीउपयुक्तअसतात. फवारणीसाठीचिलेटेडसूक्ष्मअन्नद्रव्यवापरणेविशेषफायदेशीरठरतनाही.  विविधप्रकारचेसूक्ष्मअन्नद्रव्यांचेतुलनात्मिकफरकखालीदिलेलेआहेत.

सल्फेटस्वरूपातीलसूक्ष्मअन्नद्रव्ये

फायदे:

• यामध्येमूळअन्नद्रव्यवसल्फेटस्वरूपातीलगंधकअसतो.
• सहजउपलब्ध / स्वस्त

उणीवा:

• स्थिरताआणिउपलब्धतापीएचवरअवलंबून
• फायटोटॉक्सिसिटी होऊशकते

क्लोराईडस्वरूपातीलसूक्ष्मअन्नद्रव्ये:

फायदे: सहजउपलब्ध / स्वस्त

उणीवा:

• अयोग्यपणेप्रमाणातवापरल्यासफाइटोटोक्सिसिटीआणिस्कॉर्चिंग / बर्निंगहोऊशकते
• उत्पादनाचीगुणवत्ता, चवआणिटिकाउक्षमताकमीहोऊशकते.

नायट्रेटस्वरूपातीलसूक्ष्मअन्नद्रव्ये:

फायदे:

• जलदगतीनेउपलब्ध / स्वस्त
• शाखीयवाढीच्याकालावधीमध्येवापरण्यासयोग्य.

उणीवा:

• फळवाढीच्याकालावधीमध्येवापरल्यासदुष्परिणामहोऊशकतात
• अतिरिक्तनत्रामुळेपानेलुसलुशीतबनूनकीड / रोगांनाआमंत्रणठरूशकते.

ईडीटीए (EDTA) वापरूनबनवलेलीसूक्ष्मअन्नद्रव्ये:

उणीवा:

• ईडीटीएरेणूचाआकारमोठाअसल्यानेवनस्पतींमध्येपानावाटेप्रवेशकरण्यासाठीकठीण
• जैवविघटनशीलनाही
• चिलेटेडलोहाचीस्थिरतापीएचवरअवलंबून
• एकधातूसोडूनदिल्यावरआणिदुसरापकडनेअनिवार्यउदा: झिंक EDTA मधीलझिंकपिकालासोडलाकि EDTA रेणूकॅल्शिअमलाधरते.
• फवारणीसाठीयोग्यनाही
• काहीवनस्पतींमध्येEDTA रेणूनेफाइटोटोक्सिसिटीहोऊशकते
• धातूEDTA रेणूलाघट्टपणेबांधलेजाते
• तुलनेनेकमीप्रमाणातधातूचिलेटकेलेजाऊशकतात
• महाग / खर्चिक
• जमिनीमध्येधातूउपलब्धस्थितीमध्येमुळांपर्यंतपोहचण्यासाठीचिलेटेडसूक्ष्मअन्नद्रव्येवापरलीजातात. चिलेटेडउत्पादनेपरिणामकारकहोण्यासाठीत्यामध्येधातूवचिलेटिंगएजन्ट (EDTA) योग्यप्रमाणातघेऊनप्रक्रियाकेलीपाहिजे. वत्यामध्ये१००% चिलेशनहिप्रक्रियाझालीतरचत्याधातूचासंयोगजमीनीतीलस्फुरद, लोह, कॅल्शिअमइत्यादीशीहोतनाही. मात्रचिलेशनचीटक्केवारी१००% आहेकानाहीहिचाचणीआपल्याखतप्रयोगशाळांमार्फतकेलीजातनाही.

लिग्नोसल्फेटनेकॉम्पलेक्स्डसूक्ष्मअन्नद्रव्ये:  

फायदे:

• सहजपणेउपलब्ध
• जैव-विघटनशील

उणीवा:

• चिलेशनमध्येधातूलाघट्टपणेजखडूनठेवलेजाते. याउलटकॉम्प्लेक्सिगयाप्रक्रियेमध्येधातूसेंद्रियपदार्थांशीसैलरीतीनेजोडलाजातो
• तुलनेनेकमीप्रमाणातधातू१००% कॉम्पलेक्सकेलेजाऊशकते
• महाग/ खर्चिक

अमिनोॲसिडनेकॉम्पलेक्स्डसूक्ष्मअन्नद्रव्ये:

फायदे: जैवविघटनशील

उणीवा:

• धातूशीकमकुवतपणेबांधले/जोडलेजाते.
• चांगल्यागुणवत्तेसाठीवकमीवजनाचेरेणूअसणारेग्लाइसीन अमिनोॲसिडवापरावेलागते.
• बऱ्याच उत्पादनांमध्येप्रोटीनहायड्रोलाइसेटआणिधातूयांचेमिश्रणअसते. जेतितकेसेउपयुक्तनाही.
• तुलनेनेकमीप्रमाणातधातू१००% कॉम्पलेक्सकेलेजाऊशकते
• महाग/ खर्चिक

कार्बॉक्सिलिकऍसिड / हेप्टाग्लुकॉनिकऍसिडनेकॉम्पलेक्स्डसूक्ष्मअन्नद्रव्ये:

फायदे:

• जैवविघटनशील
• विम्लसामूमध्येपूर्णपणेस्थिर
• कमीवजनाचेरेणूमुळे वनस्पतींमध्ये खनिजद्रव्यांचेसुलभस्थलांतर

उणीवा:

• तुलनेनेकमीप्रमाणातधातू१००% कॉम्पलेक्सकेलेजाऊशकते
• महाग/ खर्चिक

नवीनतंत्रज्ञानानेंबनलेलीऑक्सिइड / कार्बोनेटे / हायड्रॉक्साईडयास्वरूपातीलसूक्ष्मअन्नद्रव्ये:

फायदे:

• उच्चप्रमाणातसक्रियघटक, त्यामुळेकमीवापरावेलागते
• पिकांनातात्काळआणिदीर्घकालीनपोषणप्रदानकरते
• कमीमात्रात्यामुळेतुलनेनेस्वस्त
• इतरपोषकतत्वांचावापरकरण्यासहस्तक्षेपकिंवाअडथळाआणतनाही
• वनस्पतीपेशींनाफाइटोटोक्सिसिटीआणिस्कॉर्चिंग / बर्निंगहोतनाही.
• क्लोराइड, सल्फेट्स, नायट्रेट्सयासारखेफाइटोटोक्सिकअशुद्धतायामध्येनाही.
• विशिष्टकमतरतेसाठीएकलपोषकतत्व
• पानांवरचिकटूनराहते.

सूक्ष्मअन्नद्रव्येफवारणीचीयोग्यवेळवपद्धत.

• सूक्ष्मअन्नद्रव्यउत्पादनवाढक्षमतेच्याकालावधीमध्येवापरलीजावीत. ज्याअन्नद्रव्याचीकमतरताआहेतीचदूरकरणेफायदेशीरठरते. नकोअसलेलीअथवामिश्रअन्नद्रव्यांचावापरकमतरताअचूकपणेदूरकरूशकतनाहीवपुरेसाफायदादेउशकतनाही.
• फवारणीकरतानापिकांवरपाण्याचाताणनसावा.
• शक्यतोवरफवारापानांच्यादोन्हीबाजुंनीबसलापाहिजे.
• फवारणीचीसर्वोत्कृष्टवेळपहाटे३-८अथवासायंकाळीउशिरा, हवेतीलआद्रताजास्तीतजास्तअसताना करावी.
• उष्णआणिकोरडेहवामान (तापमान३०से. पेक्षाजास्त) असतानाफवारणीकरूनये.
• हवाशांतअसतानाफवारणीकरावी.
• पानेओलीव्हावीतपणद्रावणओघळूनजाउनयेएवढेचपाणीवापरावे.
• उत्तमदर्जाचेसुपरस्प्रेडर / सुपरपेनीट्रेण्टचावापरताम्रसोडूनइतरसूक्ष्मअन्नद्रव्यासाठीकरणेफायदेशीरठरते.
• योग्यवेळी + योग्यप्रमाणातसूक्ष्मअन्नद्रव्याचीफवारणीहिअयोग्यवेळ + दुप्पटमात्रायापेक्षाअधिकपरिणामकारकठरते.

वरीलमाहितीच्याआधारे, शेतकऱ्यांनीखरेदीकरण्यापूर्वीसूक्ष्मअन्नद्रव्याचेप्रकारानुसारतसेचत्यांच्यागुणधर्मांनुसारमिळणारेलाभअथवात्यातीलउणीवायांचाअभ्यासकरूननिवडकरावी. वत्यांचायोग्यवेळी / परिस्थितीतवापरकरावाम्हणजेकमीखर्चामध्येजास्तफायदामिळेल.

सदर लेखमालेतील लेख आवडला असल्यास इतरांना या लेखाची लिंक पुढे पाठवा तसेच या ब्लॉगला फॉलो (Follow) करा. Follow करण्यासाठी https://ecoagroservices.blogspot.com/ या लिंकला जा व पान उघडा. पानाच्या खालच्या उजव्या कोपऱ्यात या चौकटीवर क्लिक आहे, त्यावर क्लिक करा.  नवीन लेख प्रकाशित होताच त्याची सूचना तुम्हाला ई-मेल द्वारे प्राप्त होइल.