झिंक (जस्त) किंवा पोटॅश उपलब्ध करून देणाऱ्या जीवाणूंचा वापर

झिंक (जस्त) किंवा पोटॅश विरघळवून उपलब्ध करून देणाऱ्या जीवाणूंचा वापर करणे कितपत फायदेशीर आहे? हे जीवाणू खनिजे मुक्त करण्यासाठी किती वेळ घेतात आणि कोणत्या परिस्थितीत हे घडते? जमिनीतील नैसर्गिक (स्थानिक) जीवाणू असे काम का करू शकत नाही?

झिंक विरघळवणारे जीवाणू (ZSB) आणि पोटॅश उपलब्ध करून देणारे जीवाणू (KMB/KSB) उपयुक्त ठरू शकतात, परंतु त्यांचा फायदा मर्यादित असतो आणि तो पूर्णपणे जमिनीच्या स्थितीवर अवलंबून असतो. त्यांना जमिनीच्या सुपीकतेचे व्यवस्थापन करण्याच्या प्रक्रियेत एक 'पूरक घटक' म्हणून पाहावे; झिंक किंवा पोटॅशयुक्त खतांचा 'पर्याय' म्हणून नव्हे.

१. हे जीवाणू कसे कार्य करतात?

अ. झिंक विरघळवणारे जीवाणू (ZSB)

वनस्पती केवळ आयनच्या ('Zn²⁺') स्वरूपातच झिंक शोषून घेऊ शकतात.

मात्र, जमिनीतील बहुतेक झिंक खालील स्वरूपात असते:

अ) झिंक ऑक्साईड (ZnO) ब) झिंक कार्बोनेट (ZnCO₃) क) झिंक फॉस्फेट

ड) चिकणमातीशी जोडलेले झिंक इ) Fe आणि Al ऑक्साईडवर शोषलेले झिंक

ZSB मार्फत सेंद्रिय आम्ल: ग्लुकोनिक आम्ल, सायट्रिक आम्ल, ऑक्झॅलिक आम्ल, मॅलिक आम्ल व प्रोटॉन (H⁺) निर्माण होऊन :

• मुळांभोवतीचा pH कमी करतात, अविद्राव्य झिंक विरघळवतात, Zn चे Zn²⁺ मध्ये रूपांतर करतात

अभिक्रिया: ZnCO₃ + 2H⁺ → Zn²⁺ + CO₂ + H₂O

ब. पोटॅशियम गतिशील करणारे जीवाणू (KMB)

पोटॅशियम चार गटांमध्ये आढळते.

केएमबी (KMB) सेंद्रिय आम्ल / पॉलिसॅकराइड / चिलेटर्स / प्रोटॉन्स तयार करते, जे हळूहळू या खनिजांचे अपक्षरण करतात आणि K⁺ मुक्त करतात.

२. त्यांना किती वेळ लागतो?

हा एक महत्त्वाचा व्यावहारिक प्रश्न आहे. जीवाणू स्वतःच वेगाने २-४ – ८ -१६ या पद्धतीने वेगाने वाढतात.

सर्वसाधारण कालावधी:

ते वापरानंतर लगेच पोषक तत्वे सोडत नाहीत. जीवाणूना आवश्यक असते: पिकाची सक्रिय वाढ / ओलावा / कार्बन स्रोत / मुळांमधून स्रवणारे पदार्थ

३. कोणत्या परिस्थितीत ते सर्वोत्तम काम करतात?

·      दमट जमीन सर्वोत्तम: (६०–८०% क्षमता )   निकृष्ट: कोरडी जमीन / पाणथळ जमीन

·      उबदार जमीन: सर्वोत्तम: २५–३५°C :        निकृष्ट: १५°C पेक्षा कमी, ४०°C पेक्षा जास्त

·      मध्यम जमिनीचा pH : सर्वोत्तम: ६.०–७.५ 

अति अल्कधर्मी जमीन (pH >८.३) मध्ये सेंद्रिय आम्लाचा प्रभाव कमी होतो कारण जमिनीतील बफरिंगमुळे आम्लता लवकर निष्प्रभ होते.

·      सेंद्रिय पदार्थ :

अधिक सेंद्रिय पदार्थ → जिवाणूंचे चांगले अस्तित्व

कमी सेंद्रिय पदार्थ → कमकुवत वाढ

·      मुळांमधून स्रवणाऱ्या पदार्थांची उपस्थिती

जिवंत मुळे जिवाणूंना सतत पोषण देतात. त्यामुळे, उघड्या जमिनीवर वापरण्यापेक्षा पिकाच्या सक्रिय वाढीच्या काळात त्यांची कामगिरी खूपच चांगली असते.

·      ऑक्सिजन: या जिवाणूना ऑक्सिजन आवशक असतो.

घट्ट झालेली जमीन किंवा पाण्याने भरलेली जमीन त्यांची क्रियाशीलता कमी करते.

४. जमिनीतील मूळचे जिवाणू हे काम करत नाहीत का?

खरेतर ते आधीपासूनच काम करत असतात.

प्रत्येक निरोगी मातीत नैसर्गिकरित्या खालील जिवाणू असतात:

·    बॅसिलस / स्यूडोमोनास / एंटेरोबॅक्टर / बर्खोल्डेरिया / फ्रेट्युरिया / पेनिबॅसिलस

हे आणि इतर अनेक जिवाणू जे झिंक (Zn) विरघळवण्यास किंवा पोटॅशियम (K) गतिशील करण्यास सक्षम आहेत.

मग, बाहेरून जिवाणू  का वापरावे ? याची अनेक कारणे आहेत.

कारण १

मूळ जिवाणूंची संख्या खूप कमी असू शकते.

वर्षानुवर्षे वापरलेली बुरशीनाशके / कीटकनाशके

कमी सेंद्रिय पदार्थ / दुष्काळ / सघन शेती

यामुळे फायदेशीर सूक्ष्मजीवांची संख्या कमी असते.

कारण २

जिवाणूंची संख्या विरळ झालेली असते. समजा मूळ मातीत १०³ उपयुक्त जिवाणू/ग्रॅम आहेत. मात्र व्यावसायिक संवर्धक मध्ये १०⁸–१०⁹ पेशी/ग्रॅम पुरवू शकते. मुळांजवळ, पोषक द्रव्ये विरघळण्याची शक्यता वाढते.

कारण ३

जीवाणूचे निवडक प्रजाती  (स्ट्रेन) अधिक कार्यक्षम असतात.

व्यावसायिक उत्पादनाचा वापर जास्त आम्ल उत्पादन / जलद वाढ / मुळांवर चांगले वसाहतीकरण / चांगले टिकून राहणे या साठी केला जातो.

स्थानिक प्रजाती  (स्ट्रेन) कमी प्रभावी असू शकतात.

कारण ४

स्पर्धा : जरी फायदेशीर जीवाणू अस्तित्वात असले तरी, ते हजारो इतर सूक्ष्मजीवांशी स्पर्धा करतात. बाहेरील अतिरिक्त इनोक्युलंट्समुळे इष्ट प्रजातींचे जीवांचे प्रमाण तात्पुरते वाढते.

५. प्रत्यक्ष वापरातील परिणाम विसंगत का असतात?

प्रयोगशाळेतील जिवाणूंचे निकाल उत्कृष्ट असतात. मात्र शेतातील निकाल खूपच तफावत आढळते.

कारण जिवाणूंना आवश्यक असते: ओलावा / कार्बन / ऑक्सिजन / तापमान / जिवंत मुळे / योग्य pH

यापैकी कोणताही एक घटक कमी पडल्यास, कामगिरी झपाट्याने खालावते.

६. ते जस्त खताची जागा घेऊ शकतात का?  नाही.

सर्वसाधारण योगदान: १०-१५%  (जमिनीनुसार) अतिरिक्त जस्ताची उपलब्धता.

जर जमिनीत एकूण जस्ताचे प्रमाण खूप कमी असेल, तर विरघळवण्यासाठी काहीच नसते.जे उपलब्ध नाही, ते विरघळवता येत नाही.

७. केएमबी (KMB) एमओपी (MOP)/ एसओपी (SOP) ची जागा घेऊ शकतात का?    नाही.

समजा जमिनीत ४००० किलो पोटॅशियम/हेक्टर आहे. दरवर्षी त्यातील केवळ एक छोटासा अंशच मुक्त होतो.

केएमबी (KMB) हे उत्सर्जन माफक प्रमाणात वाढवू शकतात, परंतु केळी, ऊस किंवा कापूस यांसारख्या जास्त उत्पन्न देणाऱ्या पिकांची पोटॅशियमची मागणी पूर्ण करू शकत नाहीत. अशी पिके अनेकदा २००-५०० किलो K₂O/हेक्टर पोटॅशियम काढून घेतात, जे एका हंगामात केवळ जिवाणू  मुक्त करू शकतात त्यापेक्षा खूप जास्त आहे.

८. ZNB / KMB सर्वात जास्त कुठे उपयुक्त आहेत?

सर्वाधिक उपयुक्त:

✓ मध्यम सुपीकता असलेली जमीन

✓ मध्यम झिंकची कमतरता

✓ मध्यम पोटॅशियमचा साठा

✓ चांगला सेंद्रिय कार्बन

✓ ठिबक सिंचन

✓ मुळांची सक्रिय वाढ

✓ एकात्मिक पोषक तत्व व्यवस्थापन

कमी उपयुक्त:

✗ झिंकची तीव्र कमतरता असलेली जमीन

✗ कमी खनिज साठा असलेली अत्यंत वालुकामय जमीन

✗ अत्यंत अल्कधर्मी चुनखडीयुक्त जमीन

✗ दुष्काळाच्या काळात कोरडी, पावसावर अवलंबून असलेली जमीन

✗ ज्या जमिनीत आधीच अतिरिक्त बुरशीनाशके वापरली जात आहेत

९. अपेक्षित उत्पन्नातील फायदा

अनेक क्षेत्रीय अभ्यासांनुसार, प्रतिसाद वेगवेगळे असले तरी साधारणपणे माफक आहेत:

अनुकूल परिस्थितीत अधिक चांगला प्रतिसाद मिळू शकतो, परंतु तो सर्व ठिकाणी किंवा हंगामांमध्ये सातत्याने दिसून येत नाही.

सघन फळबाग लागवडीसाठी, सर्वाधिक उत्पन्न वाढ सामान्यतः संतुलित खत व्यवस्थापन, सिंचन आणि पिकाच्या आच्छादनाच्या व्यवस्थापनातून मिळते. सूक्ष्मजैविक संवर्धकांमुळे टप्प्याटप्प्याने सुधारणा होऊ शकते, परंतु त्यांच्यामुळे पोषक तत्वांची मोठी कमतरता किंवा अयोग्य पीक व्यवस्थापनाची भरपाई होण्याची शक्यता कमी असते.