बुरशीनाशकामध्ये असलेले Zn, Mn आणि Cu हे घटक वनस्पतींसाठी पोषक द्रव्ये म्हणून उपलब्ध असतात का?

बुरशीनाशकामध्ये असलेले Zn, Mn आणि Cu हे घटक वनस्पतींसाठी पोषक द्रव्ये म्हणून उपलब्ध असतात का?

(लेख क्र. ४६)

रवींद्र थत्ते

अनेक बुरशीनाशक उत्पादक नमूद करतात की त्यांच्या उत्पादनांमध्ये झिंक (Zn) आणि मँगनीज (Mn) असते, आणि वनस्पती पोषक तत्व म्हणून शेतकऱ्यांसाठी हा एक अतिरिक्त फायदा असतो. त्याचप्रमाणे, अनेक शेतकऱ्यांना असे वाटते की, ते तांब्याची बुरशीनाशके वापरत असल्यामुळे, त्यांच्या वनस्पतींना पोषक तत्व म्हणून तांबे मिळते.

हे पूर्णपणे खरे आहे का? चला बारकाईने पाहूया आणि समजून घेऊया की ही उत्पादने वनस्पती पोषक तत्व म्हणून किती उपयुक्त आहेत .

खालील बुरशीनाशकांमध्ये वनस्पती पोषक तत्वांचे प्रमाण लक्षणीय असते. तथापि, हि पोषक तत्वे वनस्पतीला उपलब्ध होतात की नाही, हे केवळ एकूण मूलद्रव्यांच्या प्रमाणावर अवलंबून नसून, त्यातील सक्रिय घटकाच्या रासायनिक रचनेवर अवलंबून असते.

तक्ता १

महाराष्ट्रातील जमिनीमध्ये झिंक ची कमतरता  सर्वदूर आढळते. अनेक जमिनीमध्ये मॅंगनीज सुद्धा कमतरता आढळून येते. मात्र तांब्याची कमतरता कमी प्रमाणात दिसुन  येत.

तक्ता २:  पानांवर फवारणी केल्यानंतर पोषक घटकांची उपलब्धता

झिंक (जस्त) साठी:

•      Zn-EDTA (सर्वात जास्त उपलब्धता) > झिंक सल्फेट > झिनेब (Z-78) > प्रोपिनेब (अँट्राकोल) > मँकोझेब (केवळ २.५% झिंक)

मॅंगनीजसाठी:

•      Mn-EDTA > मॅंगनीज सल्फेट > मँकोझेब

कॉपर (तांबे) साठी:

•      Cu-EDTA > कॉपर सल्फेट > कॉपर ऑक्सिक्लोराइड

•     कॉपर हायड्रॉक्साइड (कॉपर सल्फेटच्या तुलनेत थोडे कमी विद्रव्य, परंतु उपलब्धतेच्या बाबतीत जवळपास समान)

व्यावहारिक परिणाम

•       मँकोझेबच्या वारंवार फवारण्या केल्यास, त्यातून काही प्रमाणात मॅंगनीज आणि झिंक (विशेषतः मॅंगनीज) पिकांना मिळू शकते.

•       झिनेब (Z-78) मधून कालांतराने लक्षणीय प्रमाणात झिंक मिळू शकते.

•       अँट्राकोल (प्रोपिनेब) मधूनही हळूहळू झिंक मिळते; याचा वापर अनेकदा झिंकच्या पूरक स्रोता म्हणूनही केला जातो.

•       कॉपर ऑक्सिक्लोराइड हे तांब्याचे एक प्रभावी खत नाही. याचा मुख्य उद्देश रोगांचे नियंत्रण करणे हा आहे; त्यातील तांब्याचा अत्यंत छोटा भागच पिकांसाठी पोषक म्हणून उपलब्ध होतो.

जेव्हा पानांवरील पोषण कार्यक्रमाचा उद्देश पोषक घटकांच्या कमतरता भरून काढणे हा असतो, तेव्हा बुरशीनाशकांपेक्षा (ज्यामध्ये हे धातू असतात) EDTA चेलेट्स किंवा सल्फेट क्षारांचा वापर अधिक प्रभावी ठरतो.

Cu-EDTA, कॉपर सल्फेट किंवा कॉपर हायड्रॉक्साइडच्या स्वरूपात पानांवर फवारलेले तांबे पिकांसाठी पोषक म्हणून उपलब्ध होते का?

Cu-EDTA, कॉपर सल्फेट किंवा कॉपर हायड्रॉक्साइडद्वारे दिलेले तांबे कालांतराने पिकांसाठी पोषक ठरू शकते, परंतु त्यांची कार्यक्षमता, शोषणाचा वेग आणि मुख्य उद्देश यामध्ये खूप फरक असतो.

१. Cu-EDTA

जेव्हा तांब्याची कमतरता भरून काढणे हा उद्देश असतो, तेव्हा हा सर्वात उत्तम स्रोत आहे.

फवारणी केल्यानंतर:

•       Cu-EDTA पानांच्या क्युटिकल (बाह्य थरातून) मध्ये तुलनेने कार्यक्षमतेने प्रवेश करते.

•       पानाच्या आत, EDTA मधून तांबे (Cu) खालील प्रक्रियांद्वारे मुक्त होते:

•       अधिक प्रबळ जैविक लिगँड्सची (biological ligands) स्पर्धा,

•       प्रथिनांद्वारे मुक्त तांब्याचे प्रमाण कमी राखले जाणे,

•       पेशींमध्ये होणारे वहन.

•       मुक्त झालेले तांबे एन्झाइम्समध्ये (विकरांमध्ये) समाविष्ट केले जाते.

शोषलेले जवळजवळ सर्व तांबे चयापचय क्रियेसाठी (metabolic processes) उपयुक्त ठरते.

२. कॉपर सल्फेट:

कॉपर सल्फेट पाण्यात पूर्णपणे विरघळते: Cu (OH)2↔Cu2++2OH−

फवारणीनंतर:

• काही Cu²⁺ क्यूटिकलच्या (cuticle) ओलसर भागांमधून पसरते,

• काही स्टोमॅटामधून (stomata) आत शिरते,

• बरेचसे ऋणभारित पेशीभित्तींना (cell walls) चिकटते,

• उरलेले Cu, कॉपर ट्रान्सपोर्ट प्रोटीन्सद्वारे (copper transport proteins) पेशींमध्ये प्रवेश करते.

पेशीच्या आत गेल्यावर, कॉपरला कॉपर चॅपरॉन प्रोटीन्सद्वारे (copper chaperone proteins) लगेच बांधले जाते, कारण मुक्त Cu²⁺ विषारी असते.

त्यामुळे कॉपर सल्फेट हा एक प्रभावी पोषक स्रोत आहे, परंतु:

• त्याचे शोषण Cu-EDTA पेक्षा कमी कार्यक्षम असते,

• पाने जळण्याचा (leaf burn) धोका जास्त असतो,

• अल्कधर्मी फवारणीच्या पाण्यात अवक्षेपण (precipitation) होऊ शकते.

३. कॉपर हायड्रॉक्साईड :

कॉपर हायड्रॉक्साईड खूप वेगळ्या प्रकारे कार्य करते. ते केवळ अल्प प्रमाणात विरघळते:

Cu (OH)2↔Cu2++2OH−

एका वेळी फक्त अगदी अल्प प्रमाणात विरघळते.

साचलेले कण हळूहळू Cu²⁺ मुक्त करतात:

• पाऊस / दव / पानांमधील आम्ल / आर्द्रतेतील CO₂ / सौम्य सेंद्रिय आम्लांमुळे हळूहळू विरघळण्याची प्रक्रिया होते.

या मंद गतीने होणाऱ्या मुक्ततेमुळेच कॉपर हायड्रॉक्साईड एक उत्कृष्ट बुरशीनाशक आहे.

वनस्पती मुक्त झालेल्या Cu²⁺ पैकी काही प्रमाणात शोषून घेऊ शकतात, परंतु:

• शोषण मंद गतीने होते,

• एकूण शोषण खूपच कमी होते,

• बहुतेक तांबे धुऊन जाईपर्यंत किंवा हवामानामुळे नष्ट होईपर्यंत पानांच्या पृष्ठभागावरच राहते.

त्यामुळे, कॉपर हायड्रॉक्साईड काही प्रमाणात तांब्याचे पोषण देऊ शकत असले तरी, त्याला कार्यक्षम पर्ण खत मानले जात नाही.