जमीनीतील पीक पोषक अन्नद्रव्यांचा ऱ्हास (लेख क्रमांक २२)

पिकास अन्नद्रव्ये मिळण्याचे काही मार्ग:

• जमीन ज्यापासून बनते त्या मूळ दगडातील खनिज पदार्थांच्या झीजेमुळे,
• सेंद्रिय पदार्थाच्या विघटनामुळे.
• नत्र स्थिर करणाऱ्या जीवाणू मार्फत,
• वरून दिलेल्या रासायनिक खतांमधून उपलब्ध होतात.

खालील कारणांमुळे जमिनीतील अन्नद्रव्ये गमावली जातात:   

1. निचऱ्याद्वारे विद्राव्य अन्नद्रव्यांचा ऱ्हास.
2. जमिनीची धूप झाल्यामुळे.
3. काही अन्नद्रव्ये वायुरूपाने जमिनीतून नाहीशी होतात.
4. डीनायट्रीफिकेशन (NO_३ चे N_२ मध्ये रुपांतर).
5. स्थिरीकरण (हा ऱ्हास नसून, पिकास अन्नद्रव्यांची अनुपलब्धता आहे)
6. पिकांच्या मुळांद्वारे अन्नद्रव्य उचलल्यामुळे.

निचऱ्याद्वारे:

• नायट्रेट नत्र, युरिया, सल्फेट स्वरूपातील गंधक, बोरॉन यांचा पाण्यावाटे मोठ्या प्रमाणावर निचरा होऊन नाश / प्रदूषण होते.

जमिनीची धूप: 

• सेंद्रिय पदार्थ व अन्नद्रव्यांचा नाश होतो.

काही अन्नद्रव्ये वायुरूपाने जमिनितून नाहीशी होतात.

• वायू रूपाने सर्वाधिक मोठ्या प्रमाणात नत्राचा नाश होतो. सदर नाश टाळण्यासाठी नत्र युक्त खते जमिनीवर न देता जमिनीखालीच दिली पाहिजेत.

डीनायट्रीफिकेशन (NO३ चे N२ मध्ये रुपांतर):

• डीनायट्रीफिकेशन जिवाणूंमार्फत वनस्पतीला उपलब्ध नायट्रेट नत्र पासून अनुपलब्ध स्वरूपातील नत्र वायू मध्ये रूपांतर होते.

स्थिरीकरण: 

• स्फुरद हे अन्नद्रव्य मोठ्या प्रमाणात "स्थिर" होऊन पिकाला अनुपलब्ध स्थितीमध्ये राहते. जेव्हा जमिनीचा सामू विम्ल असतो अशा वेळेला विद्राव्य स्फुरद व कॅल्शियम चा संयोग होऊन अविद्राव्य स्वरूपातील कॅल्शियम फॉस्फेट तयार होते. 
• आम्ल जमिनीत सुद्धा अशाच प्रकारे अविद्राव्य अल्युमिनियम सोबत संयुग तयार होऊन हा स्फुरद अनुपलब्ध होतो.
• या व्यतिरिक्त अमोनिया व पालाश हे चिकण मातीच्या कणांमध्ये धरून ठेवले जातात.

पिकांच्या मुळांद्वारे अन्नद्रव्य उचलल्यामुळे:

वनस्पतीच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये अन्नद्रव्ये साठवली जातात किंवा प्रत्येक पेशींमध्ये काही प्रमाणात अन्नद्रव्यांचा वापर केलेला असतो. जीवन चक्र संपल्यावर वनस्पती जर पूर्णतः जमिनीला परत मिळाली तर त्यातील अन्नद्र्व्यांचा पुनर्वापर होऊन जवळपास शून्य टक्के अन्नद्रव्ये गमावली जातात. असे चक्र निसर्गामध्ये लाखो वर्ष चालू होते. विविध प्राण्यांमार्फत वनस्पतींचे भक्षण झाले तरी देखील त्यांची विष्ठा व देह जमिनीत जाऊन अन्नद्रव्यांचा ऱ्हास होत नव्हता. पूर्वीच्या शेतीमध्ये काही प्रमाणात मानवी हस्तक्षेप होऊन सुद्धा या चक्रामध्ये फारसा बदल नव्हता. आता मात्र, मोठ्या प्रमाणात अन्नधान्य शेतातून शहरात जाते व त्यातील सेंद्रिय पदार्थ परत शेतात येत नाहीत. त्याशिवाय वनस्पतीचा इतर भाग उदा: चारा हा सुद्धा शेताबाहेर जातो व त्या सेंद्रिय पदार्थाचा सुद्धा जमिनीला पुनर्वापर होत नाही 

उसाच्या खोड्क्या, पाचट, इत्यादी जैवभार सुद्धा शेताबाहेर जातो. कपाशीच्या पराट्या, मुळे, सरकी, सरपण किंवा फायबर बोर्ड अथवा तेल बनवण्यासाठी शेताबाहेर जाते. गहू, भाताचे काड हे सुद्धा जाळून/ शेताबाहेर जाऊन त्यातील सेंद्रिय पदार्थाचा नाश केला जातो. केळीच्या खोडांचा सुद्धा कंपोस्ट करून फार शेतकरी वापर करत नाहीत.

शेताबाहेर जाणाऱ्या सेंद्रिय पदार्थांचे कम्पोस्ट करून सेंद्रिय खताच्या रूपाने शेतात वापर केला तर जमिनीला उत्तम सेंद्रिय पदार्थ मिळेलच शिवाय अन्नद्रव्ये उपलब्ध झाल्यामुळे पिकाची अन्नद्रव्यांची कमतरता पुष्कळ प्रमाणात भागवता येईल व रासायनिक खतावरील खर्च कमी करता येईल. 

काही पीकांकडून होणारी अन्नद्रव्यांची उचल:    

अ. थॉम्पसन सीडलेस द्राक्षाने घेतलेल्या अन्नद्रव्यांचे प्रमाण: उत्पादन: १२.५ टन/एकर (ताजे वजनावर आधारित), मण्यांचे शुष्क वजन २५०० किलोग्रॅम. संदर्भ: द्राक्षवेली पोषण (डॉ. जगदेव शर्मा, प्रकाशन-२००६).