देशी/ विदेशी गोवंश (लेख क्रमांक १०)

अनेक वेळा देशी गोवंश श्रेष्ठ, देशी गाईचे दुध, तूप श्रेष्ठ अथवा स्लरी / शेणखत बनवताना देखील देशी गोवंशाचेच वापरावे या बाबत सल्ला दिला जातो. यामध्ये श्रद्धेचा अथवा आवड असण्याबाबत कोणताही दुमत नाही व ते पसंत करायचा त्यांना पूर्ण अधिकार देखील आहे. याबाबत शास्त्रीय संशोधन झाल्याचे फारसे आढळून येत नाही. केरळ मधील एका शाळेतल्या मुलीने याबाबत केलेला प्रयोग त्यामुळेच महत्वाचा आहे. दि न्यू इंडियन एक्सप्रेस, २८ जानेवारी २०२१ या वर्तमानपत्रामध्ये "देशी गाईचे शेण हे निकृष्ट दर्जाचे खत आहे". अशा आशयाची बातमी दिली आहे. सदर संशोधनाबाबत थोडक्यात माहिती खाली दिली आहे. (मूळ इंगजी भाषेतील बातमी पाहण्यासाठी लिंक खाली दिली आहे.)

सदर संशोधन शाळकरी मुलीने केलेलं असून कदाचित सखोल, परिपूर्ण, संख्या शास्त्रानुसार अचूक नसेलहि, तरी देखील शेती/ग्रामीण प्रश्नांशी संबंधित असल्याने महत्वपूर्ण आहे. अशा प्रकारचे अगदी घरच्या घरी करता येणारे शास्त्रीय प्रयोगांद्वारे अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधता येतील व ते करणे गरजेचे आहे.

सर्व शिक्षा अभियानातर्फे आयोजित राज्यस्तरीय विज्ञान मेळाव्यासाठी अरुणिमा एम. (इयत्ता ११ वी, शासकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय, कन्हनगड, जिल्हाकासारगोड) हिच्या ८ प्रकारच्या देशी गाईं व होल्स्टाईनफ्रिशियन या विदेशी जातीच्या गाईंच्या शेणाचा पीक वाढीसाठी होणाऱ्या उपयोगाबाबत केलेल्या संशोधनाची निवड करण्यात आली. त्या संशोधनातीलकाही ठळक बाबी खालील प्रमाणे:

प्रयोग: तिने एकाच गोशाळेतील ८ देशी गोवंश : गीर वकांकरेज (गुजरात); गिडा व हाळीकर (कर्नाटक); कासारगोडड्वार्फ व वेचूर (केरळ); ओंगोले (आंध्र प्रदेश); आणि कांगयाम(तामिळनाडू).तसेच शेजारील गोठ्यातील होल्स्टाईनफ्रिशियन या विदेशी गोवंशाच्या शेणाचा प्रयोग केला. यामध्ये तिने प्रत्येक गोवंश गाईचे शेण गोळा केले व वाळवले. तसेच प्रयोगाच्या ठिकाणची माती सुद्धा बारीक चाळून घेतली. सदर ८ देशी गाईचे शेण + १ होल्स्टाईनफ्रिशियनचे शेण व १ फक्त माती (= बिगर शेण) भरलेला कप (कंट्रोल) असे एकूण १० कप x चवळी (= long bean), मोहरी आणि भेंडी अशी 3 पिके x १० प्रतिकृति = असे एकूण ३०० कप भरून घेतले व त्यामध्ये बिया पेरल्या. प्रत्येक कपाला समान सूर्यप्रकाश आणि पाणी दिले गेले. आठवड्यातून एकदाच वाळलेले शेण समप्रमाणात (कंट्रोल व्यतिरिक्त) सर्व कपला दिले. मातीच्या कपमध्ये इतर कोणत्याही प्रकारचे खत टाकले नाही.

* देशी गोवंशाच्या कासारगोडड्वार्फआणि वेचूर या अतिशय लहान (बकरीच्या आकाराच्या गाई) असतात.

** सर्व गोवंशाच्या दुभत्या गाईंचे शेण गोळा केले होते.

वेचुर गोवंश (केरळ)

निरीक्षण: प्रत्येक आठवड्याला रोपांची लांबी, पानांची लांबी-रुंदी,देठाची जाडीतपासली.

• एका आठवड्यानंतर, होल्स्टाईन फ्रिशियनमध्ये पेरलेलीचवळी सरासरी १२ सें.मी. पर्यंत वाढली; तर कासारगोड ड्वार्फआणि वेचूर यांच्या शेणातपेरलेल्या बिया फक्त ५ सें.मी वाढल्या.शेण नसलेल्या (फक्त माती असलेल्या) कपमध्ये रोप ९ सेंटीमीटर उंच वाढले. "म्हणजेचकासारगोड ड्वार्फआणि वेचूरचं शेणनिव्वळ मातीपेक्षा कमी कार्यक्षम होतं.  
• ६० दिवसांनंतर होल्स्टाईन फ्रिशियनच्या शेण दिलेली चवळी १२८ सेंटीमीटर पर्यंत वाढली. कासारगोडड्वार्फआणि वेचूरच्या शेणामुळे तयार झालेली चवळी २२ सेंटीमीटर लांब वाढली, जीनिव्वळ मातीमध्ये पेरलेल्या बीपेक्षा फक्त २ सेंटीमीटर लांब होती.
• होल्स्टाईनच्या शेणखतामधील चवळीची सरासरी देठाची जाडी फक्त माती असलेल्या व कासारगोडड्वार्फ, वेचूर आणि कंक्रेज यांच्या शेणातील रोपांपेक्षा दुपटीने जास्त होती. 

निष्कर्ष:

पडन्नक्कड, येथील कृषी महाविद्यालयाचे अधिष्ठाताडॉ. पी. आर. सुरेशयांच्या नुसार