मातीची निर्मिती (लेख क्रमांक १२)

मातीची निर्मिती:

पाच मुख्य घटकांच्या परस्परांवरील क्रियेमुळे माती निर्माण होते.

• मूळ खडक
• हवामान
• प्रदेशाची नैसर्गिक रचना
• वनस्पती आणि सूक्ष्म जीव
• कालावधी

माती तयार होण्याची प्रक्रिया सदैव चालू असते. जोराची हवा, पावसाचे / वाहणारे पाणी, याने घर्षणामुळे झीज होते. पाण्यामध्ये विरघळलेल्या कार्बन डाय-ऑक्साइडने आम्ल तयार होते ते सुद्धा झीज करते. तापमानातील कमी –जास्त बदलाने खडक प्रसरण पावतो व थंड झाल्यावर आकुंचन पावतो त्यामुळे त्याला सूक्ष्म चिरा जातात व त्याने सुद्धा झीज होते. दगडावरती वाढणारे बुरशी व लीचेन्स यांच्यामुळे सेंद्रिय आम्ल तयार होऊन होऊन झीज होते. वनस्पतीची मुळे दगडातल्या चीरांमध्ये वाढू लागतात व मूळ वाढताना दगडावर प्रचंड दाब निर्माण करतात त्यामुळे दगडाची झीज वा वनस्पती वाढण्यासाठी जागा निर्माण होते.

याशिवाय लाखो वर्षाच्या कालावधीमध्ये झालेल्या उलथापालथीमुळे (भूकंप, भू-स्खलन, हिमनदी, इत्यादी)एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी डोंगरावरून वाहून येणारे दगड, गोटे, माती यांनी देखील मातीच्या जडण-घडण वरती परिणाम होतो.

आपण बांधकाम, रस्ते किंवा अन्य कारणासाठी खोलवर जमीन खोदली तर त्यामध्ये विविध थर दिसून येतात. प्रत्येक ठिकाणी या थरांची जाडी भिन्न असते, व जमीनीची धूप झाली तर सगळ्यात वरचा थर नाहीसा होतो. लागवडीखालील क्षेत्रामध्ये मुळांची वाढ, सेंद्रिय कर्ब कुजण्याची क्रिया किंवा सूक्ष्म जीवांचे कार्य, गांडूळ किंवा इतर लहान प्राण्यांनी केलेले बीळ इत्यादी मुळे माती तयार होण्याचा वेग वाढतो. उष्ण कटीबंधामध्ये १ इंच मातीच्या थर निर्मितीसाठी साधारणपणे ३००-५०० वर्ष लागतात. तर शेतीयोग्य ६ इंच मातीचा थर तयार होण्यासाठी २०००-२५०० वर्ष लागतात.

जमीनीमधील थर : १.सेंद्रिय भाग २. पृष्ठभाग ३. उपपृष्ठभाग 4. मुरूम ५. खडक

माती तयार होण्यासाठी इतका कालावधी लागत असला तरी नष्ट (वाहून जाण्यासाठी) काही तास सुद्धा पुरेसे होवू शकतात. त्यामुळे जमीनिची धूप टाळण्यासाठी करावयाच्या सर्व उपाय योजने शेतकऱ्यांनी करणे गरजेचे आहे. पाणी अडवा – पाणी जिरवा याहीपेक्षा महत्वाचा माती अडवा हे जास्त महत्वाचे आहे कारण पाऊस वारंवार येणार आहे पण वाहून गेलेली माती परत येणार नाही.