डॉक्टर रत्तन लाल (२०२० सालचा जागतिक अन्न पुरस्कार प्राप्त - मृदा शास्त्रज्ञ.)

पिकांचे अवशेष शेताबाहेर नेण्याचे परिणाम.

• १९७२ साली नायजेरिया देशामध्ये धान्य व्यतिरिक्त पिकाचे अवशेष देखील शेताबाहेर नेले तर होणारा परिणाम बघण्यासाठी डॉ. लाल यांनी प्रयोग सुरु केला.

• धान्याचे अवशेष हे जनावारंचा चारा, झोपड्या शाकारण्यासाठी किंवा सरपण इत्यादि कारणांसाठी शेताबाहेर जात होते. 

• १९८७ साली काढलेल्या छाया चित्रामध्ये, पुढील भागातील शेतामधून धान्य व अवशेष बाहेर नेले जायचे. तर पाठीमागच्या शेतामधून फक्त धान्य बाहेर जायचे.

• १५ वर्षामध्ये उत्पादकतेवरती झालेला फरक स्पष्ट आहे. (दोन्ही शेताला खताचा डोस, पाणी, पिकाची जात इत्यादी सारख्येच आहे.)

 

शेत जमीन : एक बँक अकाउंट: डॉ. लाल यांच्या मते शेत जमीनीला तुम्ही बँक अकाउंट सारखे समजा. खात्यातून जमा रकमेपेक्षा जास्त काढू नका. बँकेतील जमा काढलेल्या रक्कमे पेक्षा जास्त हवी. अनेक शेतकरी पिकाने घेतलेले नत्र, स्फुरद, पालाश व सूक्ष्म अन्नद्रव्य जमीनीला रासायनिक खतांद्वारे परत देतात. मात्र तुटपुंज्या प्रमाणात कर्ब जमीनीला परत देतात किंवा अजिबात देत नाहीत, त्यामुळे जमीनीची उत्पादकता कमी होते आहे. बहुतेक मातीतून मूळ कर्ब साठ्यापैकी २५% ते ७५% साठा नाहीसा झालेला आहे.

माती आणि जीवनाचा परस्परसंबंध.

• सर्व जीवन माती वर अवलंबून आहे. मातीशिवाय सजीव नाहीत आणि जीवन नसेल तर माती हि निव्वळ दगडाचे कण असतील. अनादी काळापासून पृथ्वीवर माती आणि जीवन एकत्र विकसित झाले आहेत.
• कदाचित ऱ्हायझोस्फियर हि एकमेव जागा आहे जिथे मृत्यूचे रुपांतर जीवनात होते.

जीवाणूंच्या जैवभार उपलब्धीमुळे सेंद्रिय कर्बाची साठवणूक.

• जैव भार कमी असूनही जीवाणूंच्या उपलब्धतेमुळे जमीनीतील सेंद्रिय कर्ब संचित होऊ शकते.
• जमीनीमधील सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढवण्यासाठी जमीनीतील जैव भाराचे रुपांतर जीवाणू भारामध्ये करणे.

शाश्वत शेतजमीनीचे व्यवस्थापन.

• जितकी अन्नद्रव्य पिकाने घेतली तितकी जमीनीला परत देणे.
• जमीनीत किमान १.५%-२% पर्यंत सेंद्रिय कर्ब वाढवून जमीनीला सशक्त व बदलत्या हवामान, पाऊस इत्यादीचा सामना करण्यास सक्षम बनवणे.

स्थिर हयुमसच्या निर्मितीसाठी निव्वळ कर्ब पुरेसा नसून पाणी, नायट्रोजन, स्फुरद, गंधक या घटकांची आवश्यक असते.  

१. मातीची निकृष्ट अवस्थेची कारणे.

• मातीची निकृष्टवस्था हि जरी जैविक व भौतिक प्रक्रिया असली तरी तिची कारणे राजकीय, सामाजिक व आर्थिक असतात.
• कोणते पीक घेतो यापेक्षा ते पीक कसे घेतो यावर मातीच्या निकृष्ट अवस्थेची प्रक्रिया अवलंबून असते.

२. शेतजमीन व्यवस्थापन जबाबदारी आणि मनुष्य प्राण्याच्या व्यथा.

• हालाखीच्या स्थितीतील लोकांची परवड जमीनीलाही सोसावी लागते. 
• भुकेले हलाखीच्या स्थितीतील लोकांकडून कितीही राष्ट्रवाद, जमीनिबाबतचे प्रेम, धर्माची शिकवण असली तरी त्या परिस्थितीत ते जमीनीची काळजी घेऊ शकत नाहीत.

३. पीक अन्नद्रव्ये, कर्ब, पाण्याचा साठा.

• जमीनीला अन्नद्रव्य, पाणी व सेंद्रिय कर्ब परत न करता उत्पादन घेत राहिला तर जमीनीची गुणवत्ता कमी होत जाते.
• जेवढी अन्नद्रव्ये शेतातून बाहेर काढली आहेत ती नियमितपणे परत देत राहिला तरच जमीन सुपीक, उपजाऊ, व व्यवस्थापनास प्रतिसाद देणारी राहील.

4. अल्पतेचे तत्व:

• निकस जमीनीमध्ये तुटपुंज्या निविष्ठा वापरून केलेल्या शेतीतून अल्प उत्पादनच मिळते व त्या जमीनीच्या मालकालादेखील अत्यल्प फायदा मिळतो.